17 apr 2026
Deze week bleek dat de Belastingdienst een datakluis met 64 miljoen bestanden heeft ontdekt. Die zijn niet onderzocht in het Toeslagenschandaal. Er zijn talloze momenten geweest waarop mensen met kennis van de datakluis zwegen. Omdat ze moesten, of omdat ze niet durfden te spreken. En beide zijn doodeng, stellen Pieter Omtzigt en Renske Leijten in De Volkskrant.
Door Pieter Omtzigt en Renske Leijten
De overheid (de Belastingdienst) hield zich niet aan de wet in het toeslagenschandaal. Niet één keer, niet tien keer, niet honderd keer, maar zij overtrad de wet continu. Dus hoe politiek onverbiddelijk de toorn ook was op fraudeurs in het politieke debat, de manier waarop de ouders zijn geselecteerd was onrechtmatig.
De boetes die ouders moesten betalen waren veel hoger dan in de wet was vastgelegd. De manier waarop zij zijn benaderd en zonder informatie zijn afgepoeierd was onrechtmatig, en de manier waarop er met hun gegevens is omgegaan was onrechtmatig. Het aantal onrechtmatige daden van de overheid is bijna oneindig.
En elke keer werd informatie achtergehouden: de dossiers van ouders waren zoek of zwartgemaakt. De belangrijke adviezen kregen wij pas als wij ongeveer zelf aanwezen waar ze lagen, en anders niet.
Excuses
Het is niet voor niets dat toenmalig minister-president Mark Rutte ertoe overging om de mensen die als fraudeur gebrandmerkt waren persoonlijk een ondertekende excuses aan te bieden. Dat moest ook, want het onrechtmatig bestempelen als fraudeur was door de hele overheid verspreid en de ouders moesten en moeten zelf langs de loketten om aan te tonen dat zij geen fraudeur zijn.
Het kabinet trad af. En er zouden lessen geleerd zijn. De parlementaire enquêtecommissie waarschuwde nog: het kan morgen weer gebeuren. Pas op!
Dat is een waarschuwing die een onderschatting lijkt, nu blijkt dat er een datakluis is gevonden en dat deze vondst pas na acht maanden is gedeeld met de Tweede Kamer en het grotere publiek. Is dit de omslag naar openheid en transparantie? Moet dit vertrouwen geven in de Belastingdienst en het ministerie van Financiën?
Enquête
Na het toeslagenschandaal zette de Tweede Kamer het zwaarste onderzoeksmiddel in, een parlementaire enquête, en had zij wettelijk recht op alle documenten – wat betekent dat zij mensen kan gijzelen als er informatie niet wordt gegeven. Toch bleef die enorme kluis onzichtbaar. Ook het Openbaar Ministerie deed onderzoek, onder andere naar aanleiding van een aangifte van het ministerie van Financiën tegen haar ‘eigen’ Belastingdienst. Het leidde niet tot vervolging, maar de vraag rijst wel of alles onderzocht kon worden omdat miljoenen stukken in een kluis lagen.
De Ombudsman, de Autoriteit Persoonsgegevens en de Auditdienst Rijk: allemaal hadden zij voor hun toezicht recht op alle documenten. En nooit, maar dan ook nooit zag iemand deze megakluis.
Nooit hebben wij hardop gezegd wat we wel vaak voelden en zeiden tegen elkaar: de Belastingdienst is een staat binnen de staat. Wetten die voor iedereen gelden, houdt de Belastingdienst zich zelf niet aan. Het overtreden van de Archiefwet, de privacywet en de beginselen van behoorlijk bestuur, het omkeren van de bewijslast en liegen in rechtszaken. Het zijn geen verzinsels, het gebeurde stelselmatig. De uitvoerders hiervan zijn nooit aangepakt. En dit is precies het fundamentele probleem.
Wetten overtreden
Waar in vele maatregelen en wetten de ‘afschrikkende werking’ een kern is om te zorgen dat de burger zich aan regels houdt, geldt dit niet voor de Belastingdienst. Daar is het overtreden van wetten die juist de burger moeten beschermen ongeclausuleerd mogelijk.
Waar burgers bij overtreding van regels met boetes te maken krijgen en foutjes genadeloos worden afgestraft (zeker door de Belastingdienst), worden er bij eigen overtredingen telkens verzachtende omstandigheden van stal gehaald en wordt er om begrip gevraagd.
Als er een positie sneuvelt, is dat in de politieke top. Voor de topambtenaren die het onrechtmatig werken entameren, in stand houden en vergoelijken zijn er echter geen consequenties. De burger die een document niet geeft aan de Belastingdienst, wordt gestraft. De Belastingdienst die er 64 miljoen documenten jarenlang achterhoudt, is feitelijk onschendbaar. Dit schaadt het vertrouwen in de gehele overheid fundamenteel.
Het op tafel komen van de datakluis met 64 miljoen documenten – rijp en groen – wordt pas na acht jaar opgebiecht. Hoe kan dit? Door het weghouden van deze kluis is extern en onafhankelijk onderzoek gesaboteerd. En dit kan ongestraft?
Vuist op tafel
Toen Hans Vijlbrief en Alexandra van Huffelen in 2020 het nieuwe staatssecretarissen-duo werd op Toeslagen en de Belastingdienst, werden zij in hun eerste week geconfronteerd met ‘de zwarte lijst’. Vijlbrief sloeg met de vuist op tafel tijdens zijn eerste debat, hij wilde dat dit stopte. Er konden geen zaken meer onder het tapijt geveegd worden, weggehouden bij de politieke top, uit het zicht van controle en toezicht gehouden worden. Zes jaar later is het nog steeds niet opgelost.
Dit is niet een beetje foute boel, dit toont aan dat het fundamenteel mis zit bij de Belastingdienst, in een organisatiestructuur waarin verantwoordelijken kunnen wegkijken en wegkomen, en in een cultuur waarin spreken nog steeds zilver is en zwijgen goud. Er was maar een ambtenaar met kennis van de kluis nodig om dat te doorbreken, maar het gebeurde niet. Niet bij de onderzoeken van het parlement, het Openbaar Ministerie, de Auditdienst Rijk. Niet bij de talloze interne onderzoeken waar de Belastingdienst zichzelf mocht keuren.
Er zijn talloze momenten geweest waarop mensen met kennis van deze datakluis zwegen. Omdat ze moesten, of omdat ze niet durfden te spreken. En beide zijn doodeng.
Verantwoordelijk houden
Voor herstel van de rechtsstaat en vertrouwen is het nodig dat verantwoordelijken verantwoordelijk worden gehouden. Niet een staatssecretaris vervangen die nu vol in de wind staat met dit onaangename nieuws, maar die deze datakluis beheerden, gesloten hielden en afsloten en zwegen, acht jaar lang.
Het is uitgesloten dat een onderzoek van het ministerie, dat dit gedrag al decennia tolereert en mogelijk activeert, enig herstel van vertrouwen gaat bieden. Hier moet het kabinet ingrijpen en zorgen dat een ander ministerie, zoals Justitie of Binnenlandse Zaken, de regie neemt. En de Tweede Kamer hoort vanaf begin tot einde mee te kunnen sturen en beslissen over hoe hier de deksel van de beerput wordt gelicht en hoe de beerput wordt geleegd.
Wij adviseren Kamerleden het middel van ‘groot project’ in te zetten. Zij kunnen zorgen dat er onafhankelijke onderzoekers, juristen en data-analisten meekijken. Geen consultant- en advieskantoren die al legio opdrachten bij de Belastingdienst en Staat uitvoerden - nee, er moeten echt nieuwe ogen kijken naar deze feiten. Het onderzoek moet fundamenteel zijn en transparant maken wat er aan documenten zijn, en wat er is gebeurd met het verschuilen van deze kluis.
Het is noodzakelijk om de maat aan te geven dat het overtreden van wetten door de overheid niet kan en niet verder getolereerd wordt. Want laten we dit nu schieten, dan kan zowel de parlementaire als de journalistieke controle bij het grofvuil. Als wetten niet gelden voor de Staat, dan is de rechtsstaat effectief uitgehold.
Deze opinie van Pieter Omtzigt en Renske Leijten verscheen eerder in de Volkskrant
